O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Senati

Давлат бюджети: Ижтимоий соҳа — устувор мақсад

 

06.12.2013

Аввал хабар қилинганидек, Олий Мажлис юқори палатасининг навбатдаги ялпи мажлисида Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетини қабул қилиш масаласини кўриб чиқиш кутилмоқда.

Сенаторлар мамлакатимизнинг 2014 йилги бош молиявий ҳужжатини муҳокама қилишади. Бу ҳудудий вакиллик органи сифатида юртимиз барча ҳудудлари манфаатларини таъминлаш нуқтаи назаридан амалга оширилади.
Шуни алоҳида қайд этиш керакки, ялпи мажлисга ҳозирлик кўриш жараёнида 2014 йилги Давлат бюджети Сенатнинг тегишли қўмитаси мажлисида муҳокама қилинди. Унда таъкидланганидек, Ўзбекистон ривожланишининг келгуси йил учун стратегиясини белгилаб берадиган 2014 йилги Давлат бюджети, аввало, макроиқтисодий барқарорлик ва ялпи ички маҳсулот ўсишининг юқори кўрсаткичларини таъминлаш, модернизацияланган, диверсификация қилинган ҳамда рақобатбардош иқтисодиётни шакллантириш, аҳоли фаровонлиги ва турмуш даражасини янада юксалтиришга йўналтирилган.
Айнан мана шу стратегик вазифаларни амалга ошириш учун давлатимиз раҳбари ташаббуси билан жамият ҳаётининг барча соҳаларида кенг миқёсли ўзгаришлар рўёбга чиқарилмоқда, ялпи ички маҳсулот ўсишини таъминлаш бўйича босқичма-босқич чоралар кўрилаётир. Бунинг натижасида бугунги кунда, яъни аксарият мамлакатлар иқтисодиётида ўсиш суръатлари пасайиши давом этаётган бир шароитда Ўзбекистонда ялпи ички маҳсулотнинг ўсиш суръатлари сўнгги йилларда 8 фоиздан ортиқни ташкил қилмоқда. Бу тараққиётнинг “ўзбек модели” нечоғли ҳаётий эканлигидан, ислоҳотларнинг изчил ва кенг қамровлилигидан далолатдир.
Давлат бюджетига кўра, 2014 йилда ишлаб чиқаришни янада ривожлантириш, банк тизимини такомиллаштириш, хусусий тадбиркорлик ва кичик бизнеснинг аҳамияти ҳамда ролини ошириш, аҳоли бандлигини таъминлашнинг муҳим омили сифатида хизмат кўрсатиш соҳаси ва касаначиликни равнақ топтиришни рағбатлантириш бўйича бир-бири билан узвий боғланган, кенг кўламли чора-тадбирлар ҳаётга татбиқ этилади.
Унда, шунингдек, қишлоқда ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш, аҳоли турмуш сифатини тубдан яхшилаш, фуқароларнинг реал даромадларини кўпайтириш, эҳтиёжманд оилаларни ижтимоий қўллаб-қувватлашнинг манзиллилигини оширишга алоҳида урғу берилган.
Хусусан, келгуси йилда иқтисодиётни изчил ислоҳ қилиш, диверсификациялаш ва таркибий ўзгартиришни чуқурлаштириш, янги юқори технологияли ишлаб чиқариш объектларини ривожлантириш, мавжуд ишлаб чиқаришни модернизациялаш жараёнларини жадаллаштириш ҳисобига хўжалик юритувчи субъектларнинг рақобатдошлигини ошириш бўйича кенг миқёсли ишларни бажариш кўзда тутилган. Хизматлар кўрсатиш соҳасининг жадал тараққиётини таъминлаш, Қишлоқ жойларда намунавий лойиҳалар бўйича якка тартибдаги уй-жойларни қуриш дастурини амалга ошириш, шунингдек, бюджет маблағлари ҳисобига ижтимоий инфратузилма объектларини, шу жумладан, электр, газ тармоқлари, сув қувурларини ҳамда ички йўлларни қуриш бўйича комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш изчил давом эттирилади.
2014 йилда ялпи ички маҳсулот ўсиши 8,1 фоиз, саноат маҳсулотлари 8,3 фоиз, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш 6 фоизни ташкил қилиши кутилмоқда. Ишлаб чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик янгилашни жадаллаштириш ҳамда кўламини кенгайтириш, йўл-транспорт ва муҳандислик-коммуникация инфратузилмасини ривожлантириш дастурларини фаол амалга оширишни давом эттириш, қулай инвестициявий ҳамда ишбилармонлик муҳитини яратиш келгуси йилда устувор вазифалардан бири бўлиб қолади. Бу, шубҳасиз, барқарор иқтисодий ўсиш суръатларига эришиш ҳамда бюджетнинг даромад қисмини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Ўзбекистоннинг солиқ сиёсати келгуси йилда ҳам аввалги йиллардаги каби солиқ солиш тизимини соддалаштиришга, хўжалик юритувчи субъектлар ва аҳоли учун солиқ юкини камайтиришга, маҳаллий бюджетларнинг даромад қисмини мустаҳкамлаш ҳамда солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштиришга йўналтирилади. Жумладан, бунда хўжалик юритувчи субъектларнинг моддий-техника базасини мустаҳкамлаш ва меҳнатини рағбатлантириш учун қўшимча манба яратиш мақсадида фойда солиғининг базавий ставкасини 9 фоиздан 8 фоизга тушириш назарда тутилмоқда. Бу эса 132 миллиард сўмни корхоналар ихтиёрида қолдириш имконини беради ва уларнинг равнақи учун сарфланади.
Мамлакатимиз бош молиявий ҳужжатида аввалги йиллардаги каби ижтимоий йўналтирилганлиги сақлаб қолингани эътиборга молик. Сир эмас, бугун юртимизда одамларнинг турмуш даражасини ошириш, аҳоли реал даромадларини янада кўпайтиришга катта эътибор қаратилмоқда. Хусусан, иш ҳақини оғишмай ошириб бориш орқали аҳоли даромадлари ва фаровонлигини юксалтиришга қаратилган чора-тадбирлар натижасида охирги уч йил давомида халқимизнинг реал даромадлари 1,9 баробар ортди. Истиқболда бу борадаги ишларни изчил давом эттириш кўзда тутилмоқда. Келаси йилда бюджет ташкилотлари ходимларининг иш ҳақи, пенсиялар, нафақалар ва стипендиялар инфляция даражасидан юқори миқдорларда оширилиши кутилмоқда.
2014 йилда Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетининг таълим муассасаларига қилинадиган харажатлари бюджетдан ташқари Таълим ва тиббиёт муассасаларини реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш жамғармаси ҳамда Олий таълим муассасаларининг моддий-техника базасини ривожлантириш жамғармасининг харажатларини ҳисобга олмаганда, ялпи ички маҳсулотга нисбатан 7,4 фоизни ташкил этади. Шу билан бирга, умумтаълим мактаблари, академик лицейлар ва касб-ҳунар коллежларини қуриш, реконструкция қилиш ҳамда мукаммал таъмирлаш, спорт заллари ва майдонлари, бошқа инфратузилма объектларини барпо этиш, уларни ўқув-лаборатория, ишлаб чиқариш ва спорт ускуналари, компьютер техникаси ҳамда ахборот-коммуникация ўқув технологияларининг бошқа унсурлари, ўқув мебели ва инвентарь билан қайта жиҳозлаш кўзда тутилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 8 июлдаги қарори билан тасдиқланган Давлат дастурига мувофиқ, болалар мусиқа ва санъат мактабларини қуриш ҳамда мукаммал реконструкция қилиш ва уларни жиҳозлаш ишлари давом эттирилади. Катта миқдордаги бюджет маблағлари 2011 — 2016 йилларда олий таълим муассасаларининг моддий-техника базасини модернизация қилиш ва мутахассислар тайёрлаш сифатини тубдан яхшилаш дастурини амалга оширишга сарфланади.
2014 йилда соғлиқни сақлаш тизимига харажатлар бюджетдан ташқари Таълим ва тиббиёт муассасаларини реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш жамғармасига Давлат бюджетидан ажратилаётган маблағларни инобатга олмаганда, ялпи ички маҳсулотга нисбатан 2,9 фоизни ташкил этади. Бу эса соғлиқни сақлаш соҳасини ислоҳ қилиш ва аҳолига сифатли тиббий хизмат кўрсатиш юзасидан қабул қилинган дастурлар доирасидаги барча тадбирларнинг молиялаштирилишини таъминлаш имконини беради.
2011 — 2015 йилларда ёлғиз кексалар, пенсионерлар ва ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилишни янада кучайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар дастурини амалга ошириш доирасида республика тиббий-ижтимоий муассасаларини қуриш ва реконструкция қилиш, ижтимоий хизмат кўрсатиш тизимини янада такомиллаштириш назарда тутилмоқда.
2014 йилда ҳудудларнинг даромад базасини ошириш ва маҳаллий бюджетларда субвенциялар улушини камайтиришга қаратилган чора-тадбирларни рўёбга чиқариш режалаштирилган бўлиб, бу уларнинг даромад қисмини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Бюджетнинг даромад қисмини шакллантиришга комплекс ёндашиш, давлат бюджети маблағларидан мақсадли ва оқилона фойдаланиш бўйича қатъий бюджет сиёсатини олиб бориш, харажатлар устидан назорат тизимини такомиллаштириш, шак-шубҳасиз, аҳоли турмуш сифатининг яхшиланишига, мамлакат иқтисодиётининг барқарор ўсишига замин яратади.

Алишер БУРҲОНОВ,
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг аъзоси.

***

Davlat byudjeti: Ijtimoiy soha — ustuvor maqsad

Avval xabar qilinganidek, Oliy Majlis yuqori palatasining navbatdagi yalpi majlisida O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjetini qabul qilish masalasini ko‘rib chiqish kutilmoqda.
Senatorlar mamlakatimizning 2014 yilgi bosh moliyaviy hujjatini muhokama qilishadi. Bu hududiy vakillik organi sifatida yurtimiz barcha hududlari manfaatlarini ta'minlash nuqtai nazaridan amalga oshiriladi.
Shuni alohida qayd etish kerakki, yalpi majlisga hozirlik ko‘rish jarayonida 2014 yilgi Davlat byudjeti Senatning tegishli qo‘mitasi majlisida muhokama qilindi. Unda ta'kidlanganidek, O‘zbekiston rivojlanishining kelgusi yil uchun strategiyasini belgilab beradigan 2014 yilgi Davlat byudjeti, avvalo, makroiqtisodiy barqarorlik va yalpi ichki mahsulot o‘sishining yuqori ko‘rsatkichlarini ta'minlash, modernizatsiyalangan, diversifikatsiya qilingan hamda raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish, aholi farovonligi va turmush darajasini yanada yuksaltirishga yo‘naltirilgan.
Aynan mana shu strategik vazifalarni amalga oshirish uchun davlatimiz rahbari tashabbusi bilan jamiyat hayotining barcha sohalarida keng miqyosli o‘zgarishlar ro‘yobga chiqarilmoqda, yalpi ichki mahsulot o‘sishini ta'minlash bo‘yicha bosqichma-bosqich choralar ko‘rilayotir. Buning natijasida bugungi kunda, ya'ni aksariyat mamlakatlar iqtisodiyotida o‘sish sur'atlari pasayishi davom etayotgan bir sharoitda O‘zbekistonda yalpi ichki mahsulotning o‘sish sur'atlari so‘nggi yillarda 8 foizdan ortiqni tashkil qilmoqda. Bu taraqqiyotning “o‘zbek modeli” nechog‘li hayotiy ekanligidan, islohotlarning izchil va keng qamrovliligidan dalolatdir.
Davlat byudjetiga ko‘ra, 2014 yilda ishlab chiqarishni yanada rivojlantirish, bank tizimini takomillashtirish, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesning ahamiyati hamda rolini oshirish, aholi bandligini ta'minlashning muhim omili sifatida xizmat ko‘rsatish sohasi va kasanachilikni ravnaq toptirishni rag‘batlantirish bo‘yicha bir-biri bilan uzviy bog‘langan, keng ko‘lamli chora-tadbirlar hayotga tatbiq etiladi.
Unda, shuningdek, qishloqda ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish, aholi turmush sifatini tubdan yaxshilash, fuqarolarning real daromadlarini ko‘paytirish, ehtiyojmand oilalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning manzilliligini oshirishga alohida urg‘u berilgan.
Xususan, kelgusi yilda iqtisodiyotni izchil isloh qilish, diversifikatsiyalash va tarkibiy o‘zgartirishni chuqurlashtirish, yangi yuqori texnologiyali ishlab chiqarish ob'ektlarini rivojlantirish, mavjud ishlab chiqarishni modernizatsiyalash jarayonlarini jadallashtirish hisobiga xo‘jalik yurituvchi sub'ektlarning raqobatdoshligini oshirish bo‘yicha keng miqyosli ishlarni bajarish ko‘zda tutilgan. Xizmatlar ko‘rsatish sohasining jadal taraqqiyotini ta'minlash, Qishloq joylarda namunaviy loyihalar bo‘yicha yakka tartibdagi uy-joylarni qurish dasturini amalga oshirish, shuningdek, byudjet mablag‘lari hisobiga ijtimoiy infratuzilma ob'ektlarini, shu jumladan, elektr, gaz tarmoqlari, suv quvurlarini hamda ichki yo‘llarni qurish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish izchil davom ettiriladi.
2014 yilda yalpi ichki mahsulot o‘sishi 8,1 foiz, sanoat mahsulotlari 8,3 foiz, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish 6 foizni tashkil qilishi kutilmoqda. Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash, texnik va texnologik yangilashni jadallashtirish hamda ko‘lamini kengaytirish, yo‘l-transport va muhandislik-kommunikatsiya infratuzilmasini rivojlantirish dasturlarini faol amalga oshirishni davom ettirish, qulay investitsiyaviy hamda ishbilarmonlik muhitini yaratish kelgusi yilda ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qoladi. Bu, shubhasiz, barqaror iqtisodiy o‘sish sur'atlariga erishish hamda byudjetning daromad qismini mustahkamlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonning soliq siyosati kelgusi yilda ham avvalgi yillardagi kabi soliq solish tizimini soddalashtirishga, xo‘jalik yurituvchi sub'ektlar va aholi uchun soliq yukini kamaytirishga, mahalliy byudjetlarning daromad qismini mustahkamlash hamda soliq ma'muriyatchiligini takomillashtirishga yo‘naltiriladi. Jumladan, bunda xo‘jalik yurituvchi sub'ektlarning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va mehnatini rag‘batlantirish uchun qo‘shimcha manba yaratish maqsadida foyda solig‘ining bazaviy stavkasini 9 foizdan 8 foizga tushirish nazarda tutilmoqda. Bu esa 132 milliard so‘mni korxonalar ixtiyorida qoldirish imkonini beradi va ularning ravnaqi uchun sarflanadi.
Mamlakatimiz bosh moliyaviy hujjatida avvalgi yillardagi kabi ijtimoiy yo‘naltirilganligi saqlab qolingani e'tiborga molik. Sir emas, bugun yurtimizda odamlarning turmush darajasini oshirish, aholi real daromadlarini yanada ko‘paytirishga katta e'tibor qaratilmoqda. Xususan, ish haqini og‘ishmay oshirib borish orqali aholi daromadlari va farovonligini yuksaltirishga qaratilgan chora-tadbirlar natijasida oxirgi uch yil davomida xalqimizning real daromadlari 1,9 barobar ortdi. Istiqbolda bu boradagi ishlarni izchil davom ettirish ko‘zda tutilmoqda. Kelasi yilda byudjet tashkilotlari xodimlarining ish haqi, pensiyalar, nafaqalar va stipendiyalar inflyasiya darajasidan yuqori miqdorlarda oshirilishi kutilmoqda.
2014 yilda O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjetining ta'lim muassasalariga qilinadigan xarajatlari byudjetdan tashqari Ta'lim va tibbiyot muassasalarini rekonstruksiya qilish, mukammal ta'mirlash va jihozlash jamg‘armasi hamda Oliy ta'lim muassasalarining moddiy-texnika bazasini rivojlantirish jamg‘armasining xarajatlarini hisobga olmaganda, yalpi ichki mahsulotga nisbatan 7,4 foizni tashkil etadi. Shu bilan birga, umumta'lim maktablari, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarini qurish, rekonstruksiya qilish hamda mukammal ta'mirlash, sport zallari va maydonlari, boshqa infratuzilma ob'ektlarini barpo etish, ularni o‘quv-laboratoriya, ishlab chiqarish va sport uskunalari, kompyuter texnikasi hamda axborot-kommunikatsiya o‘quv texnologiyalarining boshqa unsurlari, o‘quv mebeli va inventar bilan qayta jihozlash ko‘zda tutilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 8 iyuldagi qarori bilan tasdiqlangan Davlat dasturiga muvofiq, bolalar musiqa va san'at maktablarini qurish hamda mukammal rekonstruksiya qilish va ularni jihozlash ishlari davom ettiriladi. Katta miqdordagi byudjet mablag‘lari 2011 — 2016 yillarda oliy ta'lim muassasalarining moddiy-texnika bazasini modernizatsiya qilish va mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash dasturini amalga oshirishga sarflanadi.
2014 yilda sog‘liqni saqlash tizimiga xarajatlar byudjetdan tashqari Ta'lim va tibbiyot muassasalarini rekonstruksiya qilish, mukammal ta'mirlash va jihozlash jamg‘armasiga Davlat byudjetidan ajratilayotgan mablag‘larni inobatga olmaganda, yalpi ichki mahsulotga nisbatan 2,9 foizni tashkil etadi. Bu esa sog‘liqni saqlash sohasini isloh qilish va aholiga sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatish yuzasidan qabul qilingan dasturlar doirasidagi barcha tadbirlarning moliyalashtirilishini ta'minlash imkonini beradi.
2011 — 2015 yillarda yolg‘iz keksalar, pensionerlar va nogironlarni ijtimoiy himoya qilishni yanada kuchaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar dasturini amalga oshirish doirasida respublika tibbiy-ijtimoiy muassasalarini qurish va rekonstruksiya qilish, ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tizimini yanada takomillashtirish nazarda tutilmoqda.
2014 yilda hududlarning daromad bazasini oshirish va mahalliy byudjetlarda subvensiyalar ulushini kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ro‘yobga chiqarish rejalashtirilgan bo‘lib, bu ularning daromad qismini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Byudjetning daromad qismini shakllantirishga kompleks yondashish, davlat byudjeti mablag‘laridan maqsadli va oqilona foydalanish bo‘yicha qat'iy byudjet siyosatini olib borish, xarajatlar ustidan nazorat tizimini takomillashtirish, shak-shubhasiz, aholi turmush sifatining yaxshilanishiga, mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga zamin yaratadi.

Alisher BURHONOV,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining a'zosi.

 

Copyright © 2005 O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati